czasy nowożytne:

Pod koniec XIV w. nastąpiły wielkie zmiany w systemie zarządzania krajem. Ustanowiono stałe miejsca dla szlacheckich sądów ziemskich, wyznaczono granice ich oddziaływania. W tym okresie ziemia dobrzyńska uległa podziałowi na trzy powiaty: dobrzyński, lipnowski i rypiński, z których każdy miał własny ośrodek sądowy. Wskutek tego rozszerza się dotychczasowa strefa oddziaływania Lipna, które obok rozwiniętych już funkcji rzemieślniczo-handlowych spełnia odtąd funkcje administracyjne. Następuje osłabienie pozycji i roli Dobrzynia, co równoznaczne jest z ograniczeniem władzy starosty. Dokonujące się przemiany w zakresie życia politycznego i administracyjnego powodują wykrystalizowanie się z czasem ośrodków specjalnych specjalnym przeznaczeniu i tak w XV w. rozwija się instytucja sejmików ziemskich.

Lipno, ze względu na swoje centralne położenie w obrębie ziemi dobrzyńskiej, staje się punktem zbornym szlachty całej ziemi dobrzyńskiej. Sejmik zgodnie z ustawami piotrkowskimi z 1496 r. określając miejscowości, w których miały się odbywać sejmiki, obradować miały w Rypinie. W praktyce jednak już w XVI w. stałym miejscem obrad tego sejmiku stało się Lipno. Usankcjonowano to konstytucją sejmową z 1567 r., która stanowiła: „Na prośbę posłów ziemi dobrzyńskiej pozwalamy, aby sejmik powiatowy w Lipnie w pośród ziemi dobrzyńskiej, wedle starego zwyczaju odprawiany był na potomne czasy”. Stałym miejscem zbierania się szlachty przyjeżdżającej na sejmik do Lipna był kościół farny. W 1715 r. kościół ten znalazł się pod interdyktem i był zamknięty, szlachta z wielką „niewygodą” sejmikująca zdecydowała się wysłać delegację do biskupa płockiego płockiego prośba o zdjęcie interdyktu. Co też nastąpiło.

Najważniejszym, z politycznego punktu widzenia. Sejmikiem był sejmik przedsejmowy, zwany też poselskim. Posłami dobrzyńskimi byli najczęściej urzędnicy ziemscy, wywodzący się z miejscowej bogatej szlachty. W 1683 r. sejmik w Lipnie podjął uchwałę zakazującą wyboru na kolejny sejm byłych posłów, ale nie była ona realizowana i pozostała martwą literą prawa.

Stałą formułą, od której zaczynały się wszystkie lauda (uchwały) sejmiku dobrzyńskiego, było stwierdzenie: „My rady, dygnitarze, urzędnicy i wszystko rycerstwo ziemi dobrzyńskiej”. Rady to trójka kasztelanów - senatorów świeckich. Senatora duchownego nie było, gdyż biskup płocki, w którego diecezji ziemia leżała, na sejmiku lipnowskim nie bywał. Kasztelanowie nie zawsze na sejmiku się zjawiali. Najliczniej przybywali na sejmik niżsi urzędnicy i zwykła szlachta.

Stolicą ziemi dobrzyńskiej był Dobrzyń nad Wisła, od którego ziemia wzięła nazwę, kasztelan zaś dobrzyński był pierwszym urzędnikiem ziemi. Faktycznie jednak rolę miasta stołecznego w ziemi dobrzyńskiej odgrywało centralnie położone Lipno, siedziba sejmiku oraz miejsce zborne pospolitego ruszenia całej szlachty dobrzyńskiej.

Kasztelan dobrzyński był pierwszym urzędnikiem ziemi. Należał do senatu, a więc przysługiwał mu tytuł „pana rady”. Był on otoczony w ziemi szczególną powagą i odgrywał w niej rolę wojewody. Zwoływał i prowadził pospolite ruszenie nie tylko ze swej kasztelanii, ale z całej ziemi. W razie potrzeby zwoływał sejmiki i zjazdy szlachty oraz przewodniczył na nich. Decydował o zmianie miejsca sejmiku, jeśli istniały ważne przyczyny, wymagające takiej decyzji.

Ziemia dobrzyńska stanowiła w całości jedno starostwo grodowe. Siedziba tego starostwa znajdowała się w Bobrownikach. Starosta grodowy był zwierzchnikiem sądu grodzkiego, prowadził egzekucję wyroków innych sądów.

Wśród urzędników ziemskich i grodzkich poza kasztelanami było ich czternastu, m.in. podkomorzy, starosta, chorąży, sędzia, stolnik, podczaszy, podsędek, podstoli, cześnik, łowczy, wojski, pisarz, miecznik i skarbnik. Większość urzędników związana była z funkcjonowaniem sądów podkomorskiego i ziemskiego. Wszyscy oni spełniali bądź funkcje czysto sądowe, bądź też pracowali w kancelariach sądów, prowadząc ich księgi. Najwyżej w hierarchii wśród tych urzędników stali podkomorzy, starosta i sędzia ziemski. Pisarz sądu ziemskiego dysponował pieczęcią ziemi, która pozostawała w jego posiadaniu, dbał też o archiwum, sądowe.

Ziemia dobrzyńska posiadała komplet sądów szlacheckich. Funkcjonowały w niej sąd podkomorski, sąd ziemski i sąd grodzki. Wysyłała też swego deputata na trybunał koronny. Sąd ziemski dobrzyński zgodnie z konstytucją sejmową z 1567 r. miał zbierać się trzy razy do roku w każdym z trzech powiatów ziemi. Pierwszy odbywał się w Dobrzyniu, a następnie przeniósł się do Lipna. Sąd ziemski sądził sprawy cywilne i większość spraw karnych szlachty osiadłej. Do ksiąg tego sądu przyjmowano wpisy wieczyste. Księgi sądowe przechowywane były w kościele w Lipnie. Sąd grodzki był właściwy w niektórych sprawach karnych szlachty osiadłej oraz we wszystkich cywilnych i karnych szlachty nieosiadłej. Sąd ten sądził pod przewodnictwem starosty, podstarościego lub sędziego grodzkiego. Roki sądowe odbywały się na zamku w Bobrownikach.

W XVI wieku w Lipnie funkcjonował jeszcze, zanikający już wtedy, sąd wiecowy. Był to wówczas najwyższy sąd szlachecki. Zasiadali w nim wszyscy kasztelanowie i urzędnicy. Zgodnie z konstytucją z 1565 r. oraz 1567 v. dobrzyński sąd wiecowy miał odbywać swe posiedzenia raz w roku, a zbierać się miał w poniedziałek po św. Andrzeju (30 listopada).

Następna strona >>

Źródło: Zenon Góźdź - „Lipno”

Ostatnia aktualizacja: 31-08-2009 10:30:13

Copyright © 2006 - 2010 by Siambampam Kozoni. Wszelkie prawa zastrzeżone. Valid XHTML 1.0 i CSS 2